چگونه کودک با ادب تربیت کنیم؟

چگونه کودک با ادب تربیت کنیم؟ تربیت کودک با ادب یکی از دغدغه های مهم هر والدینی هستش

حتما براتون پیش اومده؛ توی یه مهمونی خانوادگی، بچه تون یهو با صدای بلند میگه: «من این غذا رو دوست ندارم، بدمزه ست!» یا وقتی یکی از فامیل باهاش سلام و احوالپرسی میکنه، سرش رو میندازه پایین و جواب نمیده. همون لحظه آدم واقعا نمیدونه چیکار کنه؛ نه میشه جلوی همه سرزنشش کرد، نه میشه کلا بی خیال رفتار شد.

خبر خوب اینه که این رفتارها لزوما به این معنی نیست که بچه بی ادبه. خیلی وقت ها بچه هنوز بلد نیست احساسش رو چطور بگه، یا اصلا نمیدونه یه رفتار خاص توی جمع مناسب نیست. ادب هم چیزی نیست که بچه از روز اول بلد باشه؛ کم کم و با دیدن، تمرین کردن و تکرار یادش میگیره.

توی این مطلب از وبسایت شادوپیا میخوایم خیلی ساده بریم سراغ همین موضوع؛ ببینیم چرا بعضی بچه ها بی ادب به نظر میرسن، چطور ادب و احترام رو بهشون یاد بدیم و وقتی رفتار مناسبی نداشتن، چطور واکنش نشون بدیم.

ادب در کودکان یعنی چه؟ و چرا سن کودک مهم است؟

قبل از اینکه بگیم «بچه ام بی ادبه»، یه چیز مهم رو باید بدونیم: بچه مودب قرار نیست همیشه ساکت باشه و هرچی بهش گفتیم بگه چشم. ممکنه عصبانی بشه، مخالفت کنه، چیزی رو نپسنده یا حتی بگه «من نمیخوام». اینا به خودی خود بی ادبی نیستن. مهم اینه که کم کم یاد بگیره چطور همین احساسات و خواسته ها رو بدون بی احترامی به بقیه بیان کنه.

از طرفی، یه بچه دو سه ساله هنوز اونقدر مهارت زبانی نداره که بتونه احساسش رو مثل یه بزرگسال توضیح بده. ممکنه خسته باشه و به جای اینکه بگه «دیگه حوصله ندارم»، بزنه زیر گریه یا داد بزنه. ممکنه چیزی رو نخواد و فقط بگه «نه!»

این رفتار شاید از نگاه ما بی ادبی به نظر بیاد، ولی برای خود بچه خیلی وقت ها فقط راهیه که بلده خواسته اش رو بیان کنه. سن که بالاتر میره، کودک کم کم بهتر میفهمه چه رفتاری توی خونه، مهمونی، مهد یا مدرسه مناسبه و چه رفتاری نیست. برای همین هم نمیشه از یه کودک سه ساله و یه کودک هفت ساله دقیقا انتظار یک مدل رفتار داشت.

پس قبل از اینکه کودک رو برچسب «بی ادب» بزنیم، بهتره از خودمون بپرسیم: آیا واقعا داره بی احترامی میکنه، یا هنوز بلد نیست چطور درست رفتار کنه؟ خیلی وقت ها جواب همین سوال، نوع برخورد ما با بچه رو عوض میکنه.

ویژگی های کودک با ادب

بچه مودب رو لازم نیست با یه سری معیار عجیب و غریب بشناسیم. بیشتر وقت ها ادب خودش رو توی همون رفتارهای ساده ای نشون میده که بچه هر روز باهاشون سر و کار داره. مثلا وقتی چیزی میخواد، میگه «لطفا»؛ وقتی کسی بهش کمک میکنه میگه «ممنون» و وقتی اشتباهی میکنه، کم کم یاد میگیره بگه «ببخشید».

توی خونه چطور میفهمیم بچه داره ادب رو یاد میگیره؟

• موقع حرف زدن سعی میکنه وسط حرف بقیه نپره.
• وقتی چیزی از مامان، بابا یا خواهر و برادرش میخواد، با داد و دستور درخواست نمیکنه.
• برای برداشتن وسایل بقیه اجازه میگیره.
• وقتی کسی بهش کمک میکنه، تشکر میکنه.
• اگر با خواهر یا برادرش اختلافی پیش بیاد، کم کم یاد میگیره به جای کتک زدن یا توهین کردن حرف بزنه.
• وقتی اشتباهی میکنه، میتونه عذرخواهی کنه.

توی مهمونی و جمع چطور؟

اینجا قرار نیست انتظار داشته باشیم بچه مثل یه بزرگسال رفتار کنه. همین که کم کم این رفتارها رو یاد بگیره، نشونه خوبیه:

• وقتی وارد جایی میشه، سلام میکنه یا حداقل به طرف مقابل واکنش نشون میده.
• اگر کسی باهاش حرف بزنه، بی توجه رد نمیشه؛ حتی یه جواب کوتاه هم کافیه.
• برای برداشتن خوراکی یا وسیله ای که مال خودش نیست، اجازه میگیره.
• موقع بازی با بچه های دیگه، کم کم رعایت نوبت رو یاد میگیره.
• وقتی بازی یا مهمونی تموم میشه، خداحافظی میکنه.
• برای رسیدن به خواسته اش سراغ توهین، مسخره کردن یا رفتار فیزیکی نمیره.

البته قرار نیست کودک از همون اول همه این کارها رو بلد باشه. ادب هم مثل خیلی از مهارت های دیگه، کم کم یاد گرفته میشه. ممکنه یه بچه سه ساله بعضی از این رفتارها رو انجام بده و بعضی ها رو هنوز بلد نباشه؛ این کاملا طبیعیه. پس بهتره به جای اینکه دنبال یه «بچه کاملا مودب» باشیم، ببینیم کودک داره کم کم رفتار محترمانه رو یاد میگیره یا نه.

چرا کودک بی ادب میشود؟

حتما این جمله معروف رو شنیدید: «ادب از که آموختی؟ از بی ادبان.» این حکایت رو سعدی هم در گلستان آورده و داستانش اینه که لقمان میگه هر رفتار بدی که از بقیه دیدم و خوشم نیومد، خودم انجام ندادم. این حکایت رو می تونید در گنجور بخونید.

حالا این موضوع برای بچه ها یه جور دیگه خودش رو نشون میده. بچه خیلی از رفتارهایی که می بینه رو همون طور که هست یاد میگیره؛ چه خوب باشه، چه بد. یعنی اگه توی خونه با عصبانیت و داد با هم حرف بزنیم، نباید خیلی تعجب کنیم وقتی بچه هم موقع ناراحتی همون لحن رو استفاده میکنه. البته همیشه هم پای تربیت وسط نیست. گاهی کودک فقط خسته است، گرسنه است، عصبانیه یا هنوز بلد نیست چیزی که میخواد رو درست بیان کنه.

چند دلیل رایج که ممکنه باعث بشه رفتار بچه بی ادبانه به نظر برسه :

الگو گرفتن از والدین و اطرافیان: بچه ها بیشتر از چیزی که میگیم، چیزی رو که می بینن یاد میگیرن. نوع حرف زدن، لحن، نحوه برخورد با بقیه و حتی واکنش ما موقع عصبانیت، همه میتونن روی رفتار کودک اثر بذارن. متخصصان آکادمی اطفال آمریکا هم روی نقش الگو بودن والدین تاکید دارن.

هنوز بلد نیست احساسش رو درست بیان کنه: یه بچه کوچیک ممکنه وقتی خسته یا عصبانیه، به جای اینکه بگه «حوصله ندارم»، جیغ بزنه یا جواب تند بده. این رفتار خوشایند نیست، ولی همیشه به معنی بی ادبی عمدی هم نیست.

خستگی و گرسنگی: خیلی وقت ها درست همون زمانی که بچه خوابش میاد، گرسنه است یا زیادی خسته شده، تحملش هم کمتر میشه و کنترل رفتارش براش سخت تره. Child Mind Institute هم به تاثیر شرایطی مثل خستگی و فشار روی رفتار کودک اشاره می کنه.

انتظارهای نامشخص: وقتی فقط میگیم «مودب باش»، بچه دقیقا نمیدونه باید چه کاری انجام بده. اما وقتی میگیم «اگه چیزی میخوای، بگو لطفا»، انتظار ما براش روشنه. آکادمی اطفال آمریکا هم توصیه می کنه خواسته ها و دستورها برای کودک واضح و مشخص باشن.

واکنش خود ما: این یکی خیلی مهمه. فرض کنید بچه با عصبانیت جواب داده و ما هم با داد جوابش رو بدیم. در واقع داریم همون رفتاری رو بهش نشون میدیم که نمیخوایم یاد بگیره. نحوه واکنش والد میتونه روی تکرار یا کمتر شدن این رفتار اثر بذاره. در این مطلب هم درباره نحوه برخورد با بی ادبی کودک بیشتر توضیح داده شده.

پس قبل از اینکه سریع به بچه بگیم «بی ادبی نکن»، بهتره یه لحظه ببینیم اصلا چرا این رفتار رو نشون داده. شاید چیزی که از بیرون بی ادبی به نظر میاد، در واقع یه مهارته که کودک هنوز درست یاد نگرفته.

چگونه ادب را به کودک آموزش دهیم؟

حالا که فهمیدیم بی ادبی کودک همیشه از روی لجبازی یا تربیت بد نیست، بریم سراغ قسمت مهم تر؛ چطور این مهارت رو به بچه یاد بدیم؟ یه نکته مهم این وسط هست: بچه ها با شنیدن چند بار «مودب باش» مودب نمیشن. باید رفتار درست رو ببینن، براشون توضیح داده بشه و فرصت داشته باشن بارها تمرینش کنن.

برای همین، بازی می تونه یکی از راه های خوب برای تمرین این مهارت ها باشه.

شادوپیا؛ یادگیری از راه بازی

یکی از راه هایی که میشه مهارت های رفتاری و اجتماعی رو باهاش تمرین کرد، بازیه. کودک وقتی در قالب بازی با یک موقعیت روبرو میشه، معمولا راحت تر با اون ارتباط می گیره و چیزی که یاد گرفته براش خشک و خسته کننده نیست.

البته قرار نیست فقط با یک اپلیکیشن، کودک یک شبه مودب بشه. بازی زمانی اثر بیشتری داره که در کنار رفتار درست والدین و تمرین های روزمره باشه. حالا بریم سراغ کارهایی که خودتون می تونید از همین امروز انجام بدید.

۱. خودتون الگوی بچه باشید

بچه خیلی بیشتر از چیزی که بهش میگیم، چیزی رو که از ما می بینه یاد می گیره. وقتی خودتون میگید «ممنون»، «لطفا» یا «ببخشید»، کودک کم کم متوجه میشه این کلمات بخشی از رفتار عادی ما با بقیه هستن. حتی نحوه برخورد شما وقتی عصبانی هستید هم مهمه. اگه قرار باشه بچه با احترام حرف بزنه، ولی ما موقع عصبانیت سر همه داد بزنیم، احتمالا نتیجه چیزی نیست که انتظارش رو داریم.

۲. کلمات مودبانه رو توی موقعیت های واقعی یادش بدید

لازم نیست بشینید و برای بچه کلاس «ادب و احترام» برگزار کنید! همون موقع که چیزی می خواد، فرصت خوبیه. مثلا میگه: «آب بده.» شما می تونید خیلی ساده بگید: «میشه بگی: مامان لطفا بهم آب بده؟» یا وقتی چیزی بهش میدن: «چی میگیم؟» «ممنون.» با همین تکرارهای کوچیک، کلمات مودبانه کم کم براش عادی میشن.

۳. به جای دعوا، رفتار درست رو بهش نشون بدید

فرض کنید بچه میگه: «این رو بده!» به جای اینکه بگید: «چقدر بی ادبی!» بگید: «اگه چیزی می خوای، می تونی بگی لطفا اینو به من میدی؟» اینطوری فقط نمیگید «این کار بده»؛ بهش یاد میدید دفعه بعد دقیقا باید چیکار کنه. همچنین پیشنهاد میکنیم مقاله انواع بازی برای کنترل خشم کودکان رو بخونید

۴. وقتی رفتار خوبی می بینید، همون موقع بگید

وقتی بچه صبر می کنه تا حرفتون تموم بشه، با دوستش وسیله ای رو شریک میشه یا خودش میاد تشکر می کنه، همون لحظه بهش بازخورد بدید. مثلا: «دیدم صبر کردی تا من حرفم تموم بشه. خیلی خوب بود.» این خیلی بهتر از یه «آفرین» ساده است، چون کودک می فهمه دقیقا کدوم رفتارش خوب بوده.

۵. قوانین خونه رو کم و واضح نگه دارید

قرار نیست برای ادب کردن بچه ۲۰ تا قانون داشته باشید. چند قانون ساده کافیه؛ مثلا: «وسط حرف هم نمی پریم.» «برای وسیله بقیه اجازه می گیریم.» «وقتی چیزی می خوایم، مودبانه درخواست می کنیم.» «اگه کسی بهمون کمک کرد، تشکر می کنیم.» مهم تر از تعداد قانون ها، اینه که خودتون هم تا حد ممکن به همون قوانین پایبند باشید.

۶. عذرخواهی رو به اجبار تبدیل نکنید

اینکه بچه رو مجبور کنیم فقط بگه «ببخشید»، لزوما به این معنی نیست که واقعا فهمیده چه کاری کرده. مثلا اگر کسی رو هل داده، اول کمکش کنید بفهمه چه اتفاقی افتاده: «دوستت افتاد و ناراحت شد. تو هلش دادی.» بعد ازش بپرسید: «فکر می کنی چطور میشه درستش کرد؟» هدف فقط شنیدن کلمه «ببخشید» نیست؛ بچه باید کم کم بفهمه رفتارش روی بقیه هم اثر می ذاره.

۷. وقتی بی ادبی کرد، قبل از هر چیزی آروم بمونید

این قسمت سخته، مخصوصا وقتی بچه درست جلوی مهمون جواب تند داده! ولی اگه کودک داد بزنه و ما هم با داد جوابش رو بدیم، عملا داریم همون مدل رفتاری رو بهش نشون میدیم که نمی خوایم یاد بگیره. اول آرومش کنید، بعد خیلی کوتاه بگید چه چیزی مناسب نیست و جمله یا رفتار جایگزین رو بهش یاد بدید. مثلا: «می فهمم عصبانی هستی، ولی با داد زدن نمی تونی از من چیزی بخوای. دوباره بگو، این بار آروم.» پیشنهاد میکنیم مقاله

۸. از کودک انتظار رفتار متناسب با سنش داشته باشید

یه بچه سه ساله قرار نیست مثل یه بچه هشت ساله رفتار کنه. ممکنه کودک کوچیک هنوز وسط حرف بپره، موقع ناراحتی جیغ بزنه یا یادش بره تشکر کنه. اینجا باید انتظارمون متناسب با سن و توانایی کودک باشه و همون مهارت رو کم کم تمرین کنیم.

۹. ادب رو فقط برای مهمونی و جلوی دیگران آموزش ندید

اگه قرار باشه کودک فقط وقتی مهمون داریم «مودب» باشه، این رفتار احتمالا براش تبدیل به یه نمایش موقتی میشه. ادب باید توی زندگی روزمره تمرین بشه؛ موقع غذا خوردن، بازی کردن، حرف زدن با خواهر و برادر، خرید رفتن، استفاده از وسایل مشترک و حتی موقع بازی های روزانه. هرچقدر این رفتارها بیشتر در موقعیت های مختلف تمرین بشن، طبیعی تر وارد رفتار کودک میشن.

آموزش ادب بر اساس سن کودک

یه بچه دو ساله رو نمیشه با یه بچه ده ساله مقایسه کرد. چیزی که از یه کودک کوچیک انتظار داریم با چیزی که از یه بچه بزرگ تر یا نوجوان می خوایم، طبیعتا فرق داره.

پس بهتره توی آموزش ادب، به جای اینکه دنبال «رفتار بی نقص» باشیم، ببینیم هر سنی بیشتر باید چه چیزهایی رو تمرین کنه.

سن کودک	بیشتر روی چی کار کنیم؟
۲ تا ۴ سال	سلام کردن، خداحافظی، گفتن «لطفا» و «ممنون»، صبر کردن برای نوبت
۴ تا ۶ سال	رعایت نوبت در بازی، گوش دادن وقتی بقیه حرف می زنن، اجازه گرفتن و عذرخواهی کردن
۷ تا ۱۰ سال	رعایت حریم و وسایل شخصی دیگران، ادب سر سفره، رفتار مناسب در مهمونی و جمع
۱۱ سال به بالا	احترام در گفتگو، کنترل لحن و عصبانیت، درک احساس بقیه و رعایت آداب اجتماعی بدون اینکه مدام یادآوری بشه

یه نکته مهم درباره سن کودک

مثلا اگه یه بچه سه ساله وسط حرفتون پرید، قرار نیست فکر کنیم «پس ادب نداره». توی این سن هنوز کنترل کردن خودش و منتظر موندن برای نوبت براش سخته و باید کم کم این مهارت رو تمرین کنه.

یا وقتی یه نوجوان چند بار باید بهش یادآوری کنید موقع غذا خوردن گوشی رو کنار بذاره، شاید آزاردهنده باشه، ولی آموزش رفتار مناسب هنوز بخشی از تربیته. حتی خود ما بزرگ ترها هم بعضی وقت ها نیاز داریم قانون های ساده رو به خودمون یادآوری کنیم!

نتیجه گیری

با ادب بودن چیزی نیست که کودک یک شبه یاد بگیرد. این رفتارها کم کم و با چیزهای ساده ای مثل سلام کردن، تشکر کردن، گوش دادن به حرف دیگران و رعایت نوبت شکل می گیرند.

مهم تر از همه این است که والدین در این مسیر صبور باشند و از کودک انتظار رفتاری متناسب با سنش داشته باشند. قرار نیست هر بار که کودک اشتباهی کرد، تذکر و دعوا راه بیفتد. گاهی یک یادآوری ساده و نشان دادن رفتار درست، تاثیر بیشتری دارد.

در کنار رفتار والدین، بازی و فعالیت های مناسب سن کودک هم می توانند به تمرین این مهارت ها کمک کنند. چیزی که کودک در قالب بازی تجربه می کند، برایش قابل فهم تر و جذاب تر است.

در نهایت، هدف این نیست که کودک فقط جلوی دیگران «مودب» به نظر برسد؛ بهتر است کم کم یاد بگیرد چرا احترام گذاشتن و رعایت حال دیگران مهم است و این رفتارها را در زندگی روزمره خودش به کار ببرد.